W sezonie lęgowym ptaki potrzebują spokoju, by bezpiecznie wysiadywać jaja i opiekować się pisklętami. Dlatego na szlaku warto trzymać się wyznaczonej trasy i bezwzględnie omijać oznaczone strefy lęgowe. Nawet jeśli nie widzisz gniazda, możesz znajdować się na tyle blisko, by niepokoić dorosłe ptaki. Znaczenie ma nie tylko pojedyncze podejście, lecz także częsty ruch ludzi w tym samym miejscu.

Dlaczego obecność człowieka przeszkadza ptakom podczas lęgów?

Lęg to dla ptaków okres intensywnej pracy. Dorosłe osobniki wysiadują jaja, ogrzewają młode, przynoszą im pokarm i obserwują otoczenie pod kątem zagrożeń. Gdy w pobliżu pojawia się człowiek lub pies, ptak może przerwać te czynności, zacząć alarmować albo oddalić się od gniazda. Wrażliwość na takie zakłócenia zależy od gatunku, etapu lęgu, ukształtowania terenu i tego, jak blisko znajduje się szlak.

Nie każdy niepokojony ptak od razu odlatuje. Zanim do tego dojdzie, może znieruchomieć, uważnie obserwować intruza lub wydawać głosy alarmowe. To dlatego brak widocznej ucieczki nie oznacza, że ptakowi nie przeszkadzasz. Jeśli zatrzymasz się, by zrobić zdjęcie albo sprawdzić, gdzie jest gniazdo, przedłużysz zakłócenie zamiast je ograniczyć.

Szczególnie problematyczne bywa powtarzanie takich sytuacji. Każdy turysta widzi tylko własny, krótki spacer, ale przez uczęszczany odcinek mogą przechodzić kolejni ludzie. Ptak, który raz zareagował na zbliżającą się osobę, może być niepokojony ponownie, zanim wróci do zwykłej aktywności. Dlatego ochrona lęgowiska dotyczy nie tylko samego gniazda, lecz również jego otoczenia.

Czy zwykły spacer po szlaku może wpływać na lęgi?

Tak, choć nie oznacza to, że każde przejście obok gniazda kończy się niepowodzeniem lęgu. Istotne są bliskość, częstotliwość i charakter ruchu. Pokazuje to badanie lasów o różnym natężeniu rekreacji: w tych intensywnie odwiedzanych liczba ptasich terytoriów przy szlakach była średnio o 12,6% niższa niż dalej od nich — 86 wobec 98. Gęstość ptaków była tam niższa o 13%, a liczba stwierdzonych gatunków o 4%. W lasach rzadko odwiedzanych podobnej różnicy nie wykazano. Sugeruje to, że znaczenie ma nie sama obecność ścieżki, ale również liczba korzystających z niej osób.

Wpływ zakłóceń nie zawsze widać po tym, czy ptak zajmuje dane miejsce. W badaniu sikor bogatek nie stwierdzono bezpośredniego związku między natężeniem rekreacji a zajmowaniem budek lęgowych. Przy większym ruchu ptaki miały jednak mniejsze lęgi, a ich pisklęta były lżejsze i miały krótsze skoki, czyli dolne części nóg. Samo stwierdzenie gniazdujących ptaków przy popularnej trasie nie dowodzi więc, że panują tam równie dobre warunki rozrodu jak w spokojniejszym miejscu.

W innym badaniu, dotyczącym sikor modrych przy obiektach wypoczynkowych, pisklęta wyklute w okresach wzmożonego ruchu rekreacyjnego rozwijały się wolniej. Opuszczały też gniazda z niższą masą i w gorszej kondycji. Wyniki te dotyczą określonych miejsc i gatunków, a nie wszystkich ptaków na polskich szlakach. Pokazują jednak, dlaczego warto ograniczać zakłócenia również wtedy, gdy gniazdo nadal jest zajęte i z pozoru nic złego się nie dzieje.

Po co wyznacza się strefy lęgowe?

Oznaczenia i czasowe zamknięcia pomagają utrzymać dystans od miejsc, w których ptaki mogą być szczególnie wrażliwe na obecność ludzi. Nie należy traktować granicy strefy jako wskazówki, gdzie szukać gniazda. Jej zadaniem jest skierowanie ruchu tak, by nie zbliżać turystów do lęgowiska i nie zwiększać presji wokół niego.

Nie istnieje jedna odległość bezpieczna dla każdego gatunku. W przeglądzie badań nad szlakami rekreacyjnymi u części ptaków strefa ich wpływu sięgała około 75 metrów. Z kolei wśród zaleceń omawianych przez NatureScot znalazł się przykład 150-metrowego bufora służącego ochronie lęgowisk lelka przed presją pieszych i psów. To przykłady zależne od gatunku i warunków, a nie miara, którą można samodzielnie stosować na każdym szlaku.

W terenie najlepiej kierować się aktualnymi oznaczeniami i wskazówkami służb zarządzających danym obszarem. Strefa może obejmować miejsce, w którym nie widać ani ptaków, ani gniazd. To nie znaczy, że ograniczenie jest zbędne: gniazda bywają ukryte w roślinności, a samodzielne ich wypatrywanie wymagałoby wejścia właśnie tam, gdzie ruch powinien być ograniczony.

Jak zachować się w pobliżu lęgowiska?

Najprostsza zasada to nie dokładać ptakom kolejnego powodu do alarmu. Pomaga w tym przewidywalny ruch po dostępnej trasie, bez schodzenia w zarośla, na łąkę czy w stronę mokradła. Dotyczy to również krótkich zejść „tylko po zdjęcie” — dla ptaka liczy się zbliżenie do miejsca lęgu, a nie powód, dla którego to robisz.

  • Przestrzegaj oznaczeń i zamknięć. Jeśli odcinek szlaku jest niedostępny, wybierz udostępnioną trasę zamiast omijać barierę bokiem.
  • Trzymaj psa na smyczy. Zwierzę biegające poza ścieżką może dotrzeć do zarośli, brzegu mokradła lub gniazda na ziemi, choć ty pozostajesz na szlaku.
  • Reaguj na zachowanie ptaków. Gdy ptak alarmuje, uporczywie cię obserwuje lub sprawia wrażenie, że próbuje odciągnąć cię od jakiegoś miejsca, spokojnie się oddal. Nie szukaj gniazda ani młodych.
  • Nie zatrzymuj się przy podejrzanym miejscu lęgu. Unikaj hałasu, długich postojów i fotografowania z bliska; nie rozchylaj roślinności, by lepiej widzieć ptaki.

Jeśli przypadkowo znajdziesz się tuż przy gnieździe, wycofaj się spokojnie, nie dotykając go i nie odsłaniając otaczającej roślinności. Nie wracaj tam po lepsze ujęcie i nie kieruj innych osób do tego miejsca. Najskuteczniejsza pomoc na szlaku jest zwykle mało widowiskowa: pozwolić ptakom kontynuować lęg bez kolejnych zakłóceń.

Przeczytaj również:

POWIĄZANE ARTYKUŁYWIĘCEJ OD AUTORA